Wstęp do etologii: Klucz do zrozumienia zachowania psów

Wstęp do etologii: klucz do zrozumienia zachowania psów

Etologia, czyli naukowe badanie zachowań zwierząt jest bardzo ważnym elementem w pracy trenerów psów. Zrozumienie mechanizmów, które kierują zachowaniami zwierząt w ich naturalnym środowisku pozwala nie tylko skuteczniej szkolić psy ale także rozwiązywać problemy behawioralne, które mogą się pojawić. Prawdziwe mistrzostwo w trenowaniu psów nie polega jedynie na umiejętności nauczania komend ale na głębokiej znajomości etologii, która umożliwia identyfikowanie źródeł problemów i odpowiednie reagowanie na nie.

Czym jest etologia?

Etologia to dziedzina nauki zajmująca się badaniem zachowań zwierząt, szczególnie w ich naturalnym środowisku. Przed laty badacze tacy jak Konrad Lorenz, którego uważa się za ojca etologii, odkryli, że zachowania zwierząt są wynikiem ewolucyjnych adaptacji. Zwierzęta w tym psy rozwijały swoje instynkty w odpowiedzi na zmieniające się warunki środowiskowe co miało znaczenie dla ich przetrwania.

Co ważne, etologia nie kieruje się osobistymi odczuciami lub opiniami przy rozważaniu i przedstawianiu faktów.

Lorenz zauważył, że zamiast koncentrować się na mechanizmach, które kierują zachowaniami zwierząt lepiej jest obserwować te zachowania w pełnym kontekście - w naturalnym środowisku. Jego prace wskazują, że zwierzęta mają wrodzoną potrzebę wykonywania pewnych instynktownych zachowań. Jeśli nie znajdą odpowiedniego bodźca, mogą angażować się w te same zachowania, reagując na bodźce niewłaściwe. Na przykład pies, który nie ma możliwości realizacji swojego instynktu łowieckiego, może zacząć gonić samochody lub rowery – co jest niebezpieczne zarówno dla niego, jak i dla otoczenia. 

Znaczenie doboru odpowiedniego zwierzęcia do pracy

Jednym z wniosków płynących z etologii jest konieczność wyboru odpowiednich zwierząt do określonych zadań. Każde zwierzę ma swoje unikalne instynkty i zdolności, które mogą czynić je bardziej lub mniej odpowiednim do konkretnych zadań. Pies rasy pasterskiej będzie miał naturalną skłonność do kontrolowania ruchu innych zwierząt, co czyni go doskonałym wyborem do pracy na wsi. Natomiast pies myśliwski ze względu na swój instynkt łowiecki lepiej sprawdzi się w polowaniach.

Zrozumienie etologii pozwala na lepsze dopasowanie zwierzęcia do zadania, co nie tylko zwiększa efektywność treningu ale także redukuje frustrację zarówno u psa, jak i trenera. Praca z psem, który naturalnie pasuje do zadania, jest znacznie łatwiejsza i bardziej satysfakcjonująca.

Rola instynktów i emocji w zachowaniach psów

Psy, podobnie jak inne zwierzęta, mają szeroki wachlarz instynktownych zachowań, które są efektem tysiącleci ewolucji. Te zachowania były kluczowe dla przetrwania i współpracy z ludźmi – od obrony stada po polowanie na zwierzynę. Nawet w dzisiejszych czasach, gdy psy są głównie zwierzętami domowymi, ich instynkty nadal odgrywają ogromną rolę w ich codziennym życiu - np. szczenięta często gonią i podgryzają różne przedmioty, co jest naturalnym zachowaniem wynikającym z instynktu łowieckiego.

Jednak ważne jest, aby nie mylić instynktownych zachowań z przypisywaniem psom ludzkich motywacji. Często właściciele psów antropomorfizują swoje zwierzęta, interpretując ich zachowania w kategoriach ludzkich emocji. Przykładem może być przekonanie, że pies zachowuje się „złośliwie”, sikając na kanapę, ponieważ czuje się obrażony za to, że został z niej wcześniej zrzucony. W rzeczywistości pies oznacza moczem swoje terytorium i niejako rości sobie prawo do kanapy (w grupach dzikich wilków tylko samiec i samica alfa oznaczają moczem terytorium). 

Hierarchia i zachowania społeczne

Wiele zachowań psów wynika z ich naturalnych instynktów społecznych, które są zbliżone do tych obserwowanych u wilków. Hierarchia w grupie zwierząt, takiej jak wataha wilków, jest niezbędna do utrzymania porządku i minimalizacji konfliktów. Dzięki jasno określonej hierarchii, zwierzęta unikają niepotrzebnych walk o zasoby, co pozwala im oszczędzać energię i w konsekwencji przetrwać. 

Rudolph Schenkel w swoich badaniach nad wilkami odkrył, że wiele z zachowań społecznych obserwowanych u psów domowych ma swoje korzenie w strukturach społecznych wilków. Zachowania takie jak dominacja i uległość są niezmiernie ważne dla zrozumienia interakcji między psami. Schenkel opisał różne formy uległości, które pozwalają na unikanie konfliktów w grupie. Uległość aktywna, często związana z żebraniem o jedzenie, różni się od uległości pasywnej, która z kolei wiąże się z pozycją ciała podczas czyszczenia szczenięcia.

Znaczenie etologii w treningu psów

Etologia dostarcza narzędzi niezbędnych do zrozumienia i interpretowania zachowań psów w różnych kontekstach. Zamiast polegać na popularnych, często niepopartych naukowo poradach, trenerzy powinni sięgać po materiały źródłowe, takie jak prace Schenkela czy Davida Mecha, które oferują obiektywne i sprawdzone informacje.

David Mech, jeden z czołowych badaczy wilków, w swojej publikacji z 1999 roku, „Alpha Status, Dominance, and Division of Labor in Wolf Packs”, podkreślał, że dominacja jest wciąż istotnym pojęciem w rozumieniu zachowań psów, choć bywa często błędnie interpretowana. Mech zwrócił uwagę na to, że wiele problemów behawioralnych u psów domowych można rozwiązać, rozumiejąc naturalne struktury społeczne psów i wilków.

Etologia jest niezastąpionym narzędziem. Dzięki niej możemy lepiej zrozumieć, dlaczego psy zachowują się w określony sposób i jak możemy wpływać na ich zachowanie w sposób, który jest zgodny z ich naturalnymi instynktami. Dla każdego, kto pragnie stać się prawdziwym ekspertem w dziedzinie szkolenia psów, znajomość etologii jest absolutnie niezbędna.

Niektóre tytuły warte przeczytania:

Expression Studies on Wolves – Rudolph Schenkel, 1947

„Expression Studies on Wolves” było przełomowym spojrzeniem na ekspresyjne zachowanie wilków (i psów) żyjących w niewoli. Pomimo tego, że każde kolejne badanie na wilkach w niewoli przynosiło podobne wyniki, praca Schenkela jest w dużej mierze określana jako „przestarzała” w porównaniu z pracą Davida Mecha nad obserwacjami dzikich wilków.

Obserwacje Davida Mecha ujawniły znaczący wgląd w zachowanie dzikich wilków, które tworzą stada bardziej podobne do ludzkich rodzin, w porównaniu ze strukturą przypominającą obóz dla uchodźców w badaniach nad wilkami w niewoli (podobne wiekowo, niespokrewnione ze sobą wilki trzymane w jednym miejscu bez możliwości odejścia). Badania Mecha miały miejsce długo po badaniach Schenkela i z pewnością David Mech skorzystał z wcześniejszych spostrzeżeń uzyskanych dzięki tym badaniom (jedyny dostępny egzemplarz książki Schenkela udało mi się znaleźć właśnie na stronie internetowej D. Mecha - https://davemech.org/wolf-news-and-information/schenkels-classic-wolf-behavior-study-available-in-english/).

Mimo, że badania Davida Mecha są lepszym przykładem naturalnego zachowania wilków w ich naturalnym środowisku, to jednak nie obalają obiektywnych obserwacji poczynionych przez Schenkela w warunkach niewoli.  

Co więcej, odrzucenie tego badania i odniesienie do badań Mecha jest często wykorzystywane do „obalenia” znaczenia dominacji i przywództwa u psów domowych, co nie zmienia faktu, że ani Mech, ani Schenkel nigdy nie odrzucili tych zachowań. W pracach obu naukowców wspomina się jedynie o różnicach w sposobie tworzenia i utrzymywania hierarchii.

Alpha Status, Dominance, and Division of Labor in Wolf Packs by L. David Mech – 1999

Abstrakt:

Dominującym poglądem na stado wilków (Canis lupus) jest grupa osobników nieustannie walczących o dominację ale trzymanych w ryzach przez parę „alfa”, samca alfa i samicę alfa. Większość badań nad dynamiką społeczną wilczych stad została jednak przeprowadzona na nienaturalnych grupach wilków żyjących w niewoli. Tutaj opisuję porządek społeczny watahy wilków, jaki występuje w naturze, omawiam koncepcję samca alfa oraz dominację społeczną i uległość, a także przedstawiam dane dotyczące dokładnych relacji między członkami wolno żyjących watah w oparciu o przegląd literatury i 13 letnie obserwacje wilków na wyspie Ellesmere, Terytoria Północno-Zachodnie, Kanada. Doszedłem do wniosku, że typowe stado wilków jest rodziną, w której dorośli rodzice kierują działaniami grupy w systemie podziału pracy, w którym samica dominuje głównie w takich czynnościach, jak opieka nad szczeniętami i obrona, a samiec przede wszystkim podczas żerowania, dostarczania żywności oraz podczas podróży.

Leadership in Wolf, Canis lupus, Packs, David Mech – 2000

Abstrakt

Badam przywództwo w stadach wilków (Canis lupus) w oparciu o opublikowane obserwacje i dane zebrane podczas wakacji w latach 1986-1998, badając wolno żyjące stada wilków na wyspie Ellesmere, które były przyzwyczajone do mojej obecności. Samiec hodowlany miał tendencję do inicjowania działań związanych z żerowaniem i podróżowaniem, a samica hodowlana do inicjowania i dominowania w opiece i ochronie szczeniąt. Jednak podczas tych czynności występowało partnerstwo, tak że przywództwo można uznać za wspólną funkcję. 

Fragment:

Mech (1970: 73) zdefiniował przywództwo wśród wilków jako „... zachowanie jednego wilka, które w oczywisty sposób kontroluje, rządzi lub kieruje zachowaniem kilku innych”, na przykład gdy wilki decydują o kierunku podróży, kiedy odpocząć lub podróżować i czy ścigać zdobycz.  Peterson (1977) i Haber (1977) przyjęli podobne definicje.

Leadership behavior in relation to dominance and reproductive status in gray wolves, Canis lupus, David Mech 2002

Abstrakt:

Przeanalizowaliśmy zachowania przywódcze hodowlanych i niehodowlanych wilków szarych (Canis lupus) w trzech stadach zimą w latach 1997-1999. Znakowanie moczem, przywództwo frontalne (czas i częstotliwość na czele podczas podróży), inicjowanie aktywności i przywództwo niefrontalne zostały zarejestrowane podczas 499 godzin obserwacji naziemnych w Parku Narodowym Yellowstone. Wszystkie zaobserwowane ślady zapachowe (N = 158) zostały wykonane przez wilki hodowlane, głównie osobniki dominujące. Dominujące pary hodowlane zapewniały większość przywództwa, zgodnie z tendencją u ssaków społecznych do korelacji przywództwa z dominacją. Dominujące wilki hodowlane przewodziły podróżującym stadom podczas 64% zarejestrowanych zachowań (N = 591) i 71% obserwowanego czasu podróży (N = 64 h). Podczas podróży samce i samice przewodziły stadom w przybliżeniu w równym stopniu, co prawdopodobnie odzwierciedla wysokie intencje rodzicielskie zarówno samców, jak i samic. Nowo zainicjowane zachowania (N = 104) były wywoływane prawie 3 razy częściej przez dominujące osobniki hodowlane (70%) niż przez osobniki podporządkowane (25%). Dominujące samice hodowlane inicjowały działania stada prawie 4 razy częściej niż podporządkowane samice (30 vs. 8 razy). W 12 przypadkach wilki hodowlane wykazywały przywództwo niefrontowe. Wśród podporządkowanych wilków zachowania przywódcze zaobserwowano u podporządkowanych samic i innych osobników tuż przed ich rozproszeniem ze stad rodzicielskich. Podporządkowane wilki częściej przewodziły dużym stadom, w których znajdowało się wiele podporządkowanych osobników dorosłych.

Dominance in Relation to Age, Sex, and Competitive Contexts in a Group of Free-Ranging Domestic Dogs, Simona Cafazzo, Paola Valsecchi, Roberto Bonanni, and Eugenia Natoli 2010

ABSTRAKT

Obecna wiedza na temat zachowań społecznych wolno żyjących psów domowych jest niewielka, a możliwość tworzenia przez nie stabilnych grup społecznych była przedmiotem wielu dyskusji. Zbadaliśmy istnienie hierarchii dominacji społecznej w wolno żyjącej grupie psów domowych. Określiliśmy ilościowo wzorzec diadycznej wymiany szeregu zachowań, aby zbadać, w jakim stopniu każde zachowanie pasuje do liniowego modelu rangowego. Rozróżniliśmy dominację agonistyczną, dominację formalną i zdolność do rywalizacji. Hierarchia dominacji agonistycznej w badanej grupie wykazuje znaczną i istotną liniowość. Podobnie jak w losowych grupach wilków żyjących w niewoli, w każdej klasie wiekowej występuje wyraźna, ale nie wyłączna dominacja agonistyczna samców. Kolejność agonistyczna koreluje pozytywnie i znacząco z wiekiem. Zachowanie uległe-afiliacyjne spełnia kryteria formalnych sygnałów uległości; niemniej jednak nie zaobserwowano go wśród wszystkich psów, a zatem nie jest przydatne uporządkowanie psów w spójnym rankingu liniowym. Relacje agonistyczno-dominacyjne w grupie psów pozostają stabilne w różnych kontekstach rywalizacji i w odniesieniu do rozważanych zachowań. Niektóre osobniki uzyskują dostęp do pożywienia, przeważając nad innymi psami podczas zawodów. Dostęp do zasobów żywnościowych jest dość dobrze przewidywany przez agonistyczną kolejność rang: Osobniki o wysokiej randze mają pierwszeństwo dostępu. Wyniki tych badań zaprzeczają poglądowi, że wolno żyjące psy są zwierzętami „aspołecznymi” i zgadzają się z innymi badaniami sugerującymi, że w grupach wolno żyjących psów istnieją długoterminowe więzi społeczne.

Wnioski:

Liniowe, hierarchiczne relacje można zaobserwować w grupach wolno żyjących psów.

Hierarchia jest skorelowana z wiekiem i płcią oraz jest spójna w różnych kontekstach.

Uległe zachowania są najlepszymi korelatami takich relacji.

Nie wszystkie psy tworzą formalne relacje dominacyjne między sobą.